Информация о материале

Информация о материале

Информация о материале

Саввина Любовь Николаевна

Уус Алдан улууһун норуотун маастара.

2 Байаҕантай, "Мүрү нэһилиэгин социальнай- экономическай  сайдыытыгар кылаатын иьин" бэлиэ хаһаайката. Уус-Алдан улууһун ,Тиит-Арыы нэһилиэгин  Бочуоттаах                                                   олохтооҕо                                

                                                                                             

 

                                                     Олох салҕанар

 

Бостуук ынахтары хомуйан аҕалаатын кытта Аана ыксал бөҕөнөн ньирэйдэрин эмтэрэ-эмтэрэ ынахтарын ыан курулата сылдьар. Бэҕэһээ оройуоҥҥа киирэ сылдьыбыт киһи, бырааттара, Лэгэнтэйдээх Бүөтүр хомуурга хабыллан сэриигэ баран эрэллэрин туһунан кэпсээбитэ. Ол иһин Суоттулуур суолга тоһуйан бырааттарбын көрсүөм этэ тиэтэлинэн үлэлии сылдьар. Оҕолорун ферма үлэһиттэрэ көрүөх буолбуттара. Сэттэ ынаҕы ыабытын кэннэ дьүөгэлэлэрэ кэлэн саба түһэн көмөлөһөннөр ынахтарын ыы охсон, ыаҕастарын үүт астыыр сиргэ илдьэн биэрэн абыраатылар. Үүтүн туттара охсоот дьиэтигэр ыстанна, оҕолоро утуйа сыталлар, сып-сап чэй иһээт, умуһахтан тууйастаах көбүөрдээх лэппиэскэни ылан сайылыктан тахсар суол устун сүүрэр-хаамар икки ардынан түһүнэн кэбистэ.

Ньиэмэстэр сэриинэн саба түһэн дьон-сэргэ айманан аҕай эрэр. Киһи бөҕөнү сэриигэ хомуйан эрэллэр. Кинилэр холкуостарын туруу үлэһиттэригэр бэбиэскэ кэлэн Бороҕоҥҥо киирбиттэрэ икки хонно. Олору атаара киирбит киһинэн бырааттара суолга тоһуйан көрүстүн диэн илдьиттээбиттэр.  Аана бэйэтэ даҕаны мин дьоммун эмиэ ыҥыраллара буолуо диэн ытырыктата сылдьар этэ. Кэргэнэ Бүөтүр ыраах алааска оттуу сылдьар. Киниэхэ эмиэ бэбиэскэ кэллэҕинэ хайдах-хайдах олороохтууллара буолла.  Ийэтэ Мааппа төһө эрэ аймана хаалла буолла. Икки сиппит уолун ылан бардахтара. Кыра быраата Куола уон сэттэтигэр сылдьар. Эһиил уон аҕыһын туолар, онуоха диэри сэрии бүтэрэ буоллар.

Куола кэргэн тахсыахпар диэри хоонньубар сыппыта.  Онтон Томторго ыанньыксыттар куурустарыгар үөрэнэ сылдьан Бүөтүрү көрсөн кэргэн тахсыбытым. Бүөтүр сүгүннэрэн кэлэригэр оҕом сайыһан ытыы хаалбыта, оччолорго аҕыс саастаах этэ. Эһиилигэр ийэм миэхэ анаабыт ынаҕын ыла, дойдубар II Байаҕантайга,  уонча көстөөх сиргэ биир дьүөгэ дьахтарбынаан сатыы тиийбитим. Оҕом ахтыбыт аҕай этэ, аттыбыттан адьас арахпатаҕа. Сарсыныгар муҥутуур эрдэ туран ынахпытын сиэтэн, торбоһун батыһыннаран төттөрү айаннаабыппыт. Арай ол иһэн көрбүтүм Куолам кэннибититтэн батыһан иһэр эбит. Ыҥыран ылан сэргэстэһэ хааман испиппит. Ону-маны кэпсэтэбит. Нуучча Алааһын ааһан Уһун Күөлгэ тиийдибит, оҕобун төнүн диирбин өссө барса түһүүм диир. Онтон Тураҥнаахха тиийэр сискэ киирэн иһэн тохтоон сынньаммыппыт. Уолбун мантан төнүн диэн ааттаһан төнүннэрбитим. Кэннин хайыһа-хайыһа бара турбута. Наһаа да ахтыһар этибит.

Аана итинник ону-маны саныы-саныы торҕо сэлиинэн түһэн айан суолугар харбыалаһан тиийдэ. Онон-манан дьоннор бааллар эбит. Эмиэ дьоннорун көрсөн хаалаары кэлээхтээтэхтэрэ. Сэриигэ барааччылар кэлэн ааһа иликтэр үһү. Баттаспыппын диэн холкутуйан уоскуйаары суон бэс төрдүгэр олордо. Эмиэ дьонун, дойдутун санаан барда. Ийэтэ Мааппа биэс оҕолоох огдообо хаалан баран дьон сүбэтинэн Макеев Былааска кэргэн тахсыбыта. Кинилэр дьоллоругар аҥаар харахтаах буолан буоллаҕа, балачча сааһырыар диэри сулумах сылдьыбыт киһи, биэс оҕолоох огдообо дьахтары кэргэн ыларга сөбүлэспитэ. Куола оччолорго үс саастаах этэ, ону бэйэтин аннынан суруттаран Макеев диэн араспаанньаламмыта. Онон Лэгэнтэйдээх Бүөтүр Аргуновтар, бырааттара Куола Макеев. Ийэлэрэ Мааппа Былаастан Маппыыча уонна Араппыас диэн икки сылы-сыллатааҕы кыргыттары төрөтөн Былаас үөрүүтэ муҥура суох. Бэйэтэ үлэһит бөҕө, ыстахаанабыс киһи, онон быр-бааччы олорбуттара. Былаас Куоланы кыра эрдэҕиттэн батыһыннара сылдьан үөрэтэн-такайан үлэһит бэрдэ оҥордо. Билигин сааһын ситэ илик да буоллар гаанан сири тэлэкэлиир охсооччу бэрдэ буолбут үһү.

Эмискэ кыраҕы харахтаах оҕолор:

-- Иһэллээр! Иһэллэр, -- диэбиттэригэр дьон бары ойон туран илин диэки чарапчылана-чарапчылана көрдүлэр. Тоҕой кэтэҕиттэн киһи бөҕө субустар субуһан тахсан истилэр. Холуоннанан хааман хотолдьуһан иһэллэр. Аана итиччэ элбэх киһиттэн бырааттарбын булан көрбөтүм буолуо диэн долгуйа санаата. Чугаһаатылар да бырааттарын булан көрө илик. Холуонна икки өттүнэн аттаах дьоннор хаамтаран иһэллэр, тугу эрэ хамаандалыыллар быһыылаах, илиилэрэ күөрэҥниир.

Дьон субурҕата чугаһаатар чугаһаан кэллэ. Аана суол кытыытыгар киирэн дьон ортотугар туран ааһан эрэ дьону көрүөлүү сатаата. Сатаха икки аттаах киһи дьону чугаһаамаҥ дии-диилэр иннилэригэр киирэн тула кулахачыта сырыттылар. Эмискэ Лэгэнтэй саҥата:

-- Эдьиий! – диэтэ. Ону даҕаспытынан Бүөтүр хаһыыта:

-- Аана! -- диэн чоргуйда.

Бырааттара сэргэстэһэ хааман иһэллэр эбит. Утары далбаатаата, хараҕын уута саба түһэн бырааттарын туман быыһынан көрөр курдук. Былаатын төбөтүнэн хараҕын уутун сотто-сотто көрө турдаҕына Лэгэнтэй:

-- Аана, маны ыл! -- диэн баран тугу эрэ бырахта. Атаҕын анныгар кэлэн түспүтү ылбыта хортуус эбит. Онно сурук кыбытан бырахпыттар. Дьон хаһыытаһа-хаһыытаһа холуоннаны батыһан балачча барыстылар. Аана тууйаһын тута сылдьарын кэлин дьэ өйдөөн уйадыйбыт куолаһынан:

-- Лэгэнтээй, Бүөтүр этэҥҥэ эргиллэн кэлээриҥ! Маны хабыҥ! – диэт быраҕан кыыратта. Лэгэнтэй ону “лып” гыннара хабан ылла. Аана хараҕын уутугар мунан бүдүрүйэ-бүдүрүйэ батыспахтаан иһэн далбаатыы хаалла. Холуонна хотолдьуйан суол устун бардар бара турда. Хаалааччылар өргө диэри далбаатаһа хааллылар.

Бардылар... Хайдах, туох буолалларын Дьылҕа Хаан эрэ билэн эрдэҕэ. Аана били маарыын олорбут бэһин анныгар тиийэн суругун аахта. Бүөтүр суруйбут. “Лэгэнтэйи, миигин бу аармыйаҕа ылан бардылар. Дьоммут этэҥҥэ олороллор. Куола аҕатынаан, Былаастыын, ыраах оттуу сылдьаллар. Онон бырастыыласпакка кэллибит. Ийэбит холкуоска ыанньыксыттыыр. Маппыычалаах, Араппыаһы кытта Нуучча Алааһыгар сайылаан олороллор. Эһиги этэҥҥэ олоруҥ. Биһиги кыайыахпыт диэн бүк эрэнэбит. Көрсүөххэ диэри” диэбит.

Суругун ааҕан баран туран сайылыгын диэки барда. Күнүскү ыам буолбут эбит. Дьүөгэлэрэ ынахтарын ыах буолбуттара, үүт туттарыытын баттаһаары ону-маны саныы-саныы хаамыытын эбэн биэрдэ. Санаата наар бырааттарыгар иэҕиллэ турар. Биирдэ быраата Куола уон биир саастааҕар киниэхэ, Хомустаахха, тиийэн кэлэн соһуппута даҕаны, үөрпүтэ даҕаны. Барахсан кинини ахтан оройуоҥҥа киирэр дьону кытта аргыстаһан Бороҕоҥҥо кэлэн баран, дьонтон ыйдаран Хомустаахха сатыы түһүнэн кэбиспит этэ. Атын сайылыкка тиийбитин Маҕалдьаайыга ыйан ыыппыттар.  Бэс ыйынааҕы куйааска дэлби буспут, бырдах бөҕөҕө сиэппит, утаппыт аҕай этэ. Оҕотун аһатан-сиэтэн, таҥаһын-сабын сууйан, абырахтаан хас даҕаны хоннорбута. Онтон аны Бүөтүр кэлэ сылдьыбыта, тойон буолуох тойон буолуох курдук атынан сылдьара. Лэгэнтэй ол кэмҥэ Томмокко көмүс хостооһунугар сылдьара. Сытыы-хотуу буолан оччо ыраах дойдуга тиийэн үлэлээбитэ. Үс сыл сылдьан баран дойдутугар эргиллэн кэлэн үлэлии сылдьан ити сэриигэ бардаҕа.

Сайылыгын саҕатыгар киирэн иһэн ынахтар тиэрбэстэн тахсан саҥа мэччийэ баран эрэллэрин көрөн быһа титииккэ ааста. Дьүөгэлэрэ кинини көрөөт:

-- Хайа, дьоҥҥун көрүстүҥ дуо? Төһө элбэх киһини илтилэр? – диэн туоһулаһа көрүстүлэр.

Аана төбөтүттэн былаатын хастыы тардан баран ынах ыыр олоппоһугар олордо уонна кэһиэҕирэн хаалбыт куолаһынан:

-- Бардылар... Элбэхтэр, бүтүн холуонна. Тохтотон кэпсэтиннэрбэтилэр... Бырааттарым миэхэ хортууска сурук уган быраҕан аастылар, -- диэтэ.

Дьахталлар өссө сиһилии истээри кинини төгүрүйэ турунан кэбистилэр.

 

*

Cэрии бүттэр бүппэтэҕэ... Олох-дьаһах олус ыараабыта. Аана эһиилигэр Куола аармыйаҕа барбыт сураҕын эрэ истэн хаалбыта.1943 сыллаахха Лэгэнтэйдээх Бүөтүр ыараханнык бааһыран, биирдэрэ Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бастакы истиэпэнэ уордьаннаах, иккиһэ Албан аат үһүс истиэпэнэ уордьаннаах, “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллэрдээх эргиллэн кэлбиттэрэ. II Байаҕантайтан кинилэри кытта бастакы ыҥырыыга барбыт, Аана бииргэ үөскээбит, бэркэ билэр дьонуттан уонна ким даҕаны эргиллээхтээбэтэҕэ. Бырааттара кэлээт сонно тута үлэ үөһүгэр түспүттэрэ. Лэгэнтэй холкуос бэрэссэдээтэлинэн, онтон ферма сэбиэдиссэйинэн буолбута. Бүөтүр оруйуоҥҥа үп ааҕынынан үлэлээбитэ. Куола суруга хам-түм кэлэрэ. Арҕаа сэриигэ бара илигэ, Монголиянан, Кытайынан сылдьар үһү. Онтон Японияны утары сэрии кыттыбыта. 1947 сыллаахха муус устарга эргиллэн кэлбитэ. Аармыйаҕа сылдьан улааппыт аҕай этэ. Сахаҕа уһун киһи буолбута.

Аана сэрии сылларыгар сор бөҕөнөн оҕолорун тыыннаах хаалларбыта. Бүөтүрүн үлэ фронугар ылан баран иэдэтэ сыспыттара. Хата ийэтэ Баттах бааһынатыгар үүнэр үөрэ отун үргээн, сыл аайы үстүү куулу ыытан суоракка эбэн, бутугас оҥостон ферматын дьонун кытта уос-тиис үллэстэн олорбуттара.

Кэлин ийэтэ Кыайыы буолбутун истэн мин уолаттарым бары тыыннаахтар, оҕолорум этэҥҥэлэр диэн үөр да үөр буолбутун туһунан кэпсээбитэ. Онтон өйдөөн көрбүтэ дьүөгэ дьахталлара бары ытыы-ытыы былааттарын уһугунан харахтарын уутун сотто тураллар үһү. Ыал аайы аҕалара, кэргэннэрэ, уолаттара сэрииттэн эргиллибэтэхтэрин онно дьэ өйдөөн кыбыстан тохтоон хаалбытым диирэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ бары бүтүн оҥоруулаах буолан аан дойдуну атыйахтаах уулуу аймаабыт сэриигэ, ынырыктаах сукка-сутурҕаҥҥа тыыннаах хаалбыттара. Быһах угун саҕа уҥуохтаах Мааппа эмээхсин ыччаттара билигин сүүһүнэн киһи буоллулар.

Балта Алааппыйа Колодезников Көстөкүүҥҥэ кэргэн тахсыбыта эмиэ эдьиийин Аана курдук тоҕус оҕоломмута. Лэгэнтэй алта, Бүөтүр биэс, Куола уон, Маппыыча үс, Араппыас сэттэ оҕоломмуттара. Кинилэр оҕолорун, сиэннэрин ортотугар тыа сирин туруу үлэһиттэрэ, учууталлар, эмчиттэр, эргиэн, авиация эйгэтин үлэһиттэрэ, улуус, нэһилиэк салайааччылара, газовик, наука дуоктара, кандидаттара, суруйааччы уо.д.а. араас идэлээхтэр бааллар. Олох салҕанар!

Информация о материале

  1. Улуу Кыайыыны көрсө..
  2. Кинилэри умнумаҥ