"Кыһыл Кырдал" биьиэхэ
2 Байаҕантайдарга
Аан дойдуну аймаабыт ,Аҕа дойду Улуу сэриитин умнуо суохтаахпыт!Эһэлэрбитигэр ,Аҕаларбытыгар ,Хорсун буойуттарга сүгүрүйүөхтээхпит ,үйэ-саас тухары Махтаныахтаахпыт!!!
Биһиги 2 Байаҕантайбыт нэһилиэгиттэн ,Тиит-Арыыттан 1941-1945сс 90 буойун ,бу үйэлэргэ умнуллубат Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыттара.Кинилэртэн 52 буойун олохторун сэрии толоонугар толук уурбуттара.
Бастакы хомуурга 24 буойун Дьокуускайтан барбыттара ,43 буойун Суоттунан ,Кыһыл Кырдалынан барбыттарын ,"буорах сыттаах суруктар" уонна Тарабукин Михаил Гаврильевич ахтыытыттан билэбит.Бу баран иһэн Кыһыл Кырдалга анал байыаннай үөрэхтээһини барбыттара.
Кыһыл Кырдал биһиэхэ 2 Байаҕантайдарга ,хас биирдии буойуҥҥа ,үлэлээн ааспыт ,иитиллибит
дьоммутугар улахан суолталаах.
Ол курдук биһиги киэн тутта ааттыбыт биир дойдулаахпытын Турантаев Александр Николаевиһы .Кини 1951-1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту "с отличием"бүтэрэн ,1955 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүттэн Суотту 7 кылаастаах оскуолатыгар завуһунан үлэлээбитэ.Итини тэҥэ "Саха тыла уонна литературата"диэн предмети ,"Оскуолаҕа партия историятын үөрэтии" диэн темаҕа пропагандиһынан үлэлээбитэ.1955 сыллаахха Суотту оскуолатын комсомольскай тэрилтэтин секретарынан үлэлээбитэ.Александр Николаевич бэйэтэ тулаайах буолан ,бырааттарын Тимофейы уонна Иваны,Кыһыл Кырдал олордон кыра кылаастарга үөрэттэрбитэ.1956-1959 сс Уус-Алданнаҕы Райкомол 2 секретарынан ананан үлэлээбитэ.Эдэр сааһыгар өлбүтэ.
Сэрии ыарахан ыарахан кэмин кэнниттэн ,дойдуну чөлүгэр түһэрии ,элбэх оҕо тулаайах хаалан ,кинилэр дьылҕаларыгар ,үөрэхтээһиҥҥэ ,эдэр көлүөнэни иитиигэ күүс -көмө буолбут дьоннортон Александр Николаевич биирдэстэрэ.Кини кылгас чаҕылхай олоҕун ,оҕону ,эдэр ыччаты иитиигэ анаабыта.Салайар үлэҕэ ситиһиилээхтик үлэлээбитэ ,биир дойдулаахпыт сырдык аатын үйэтитэн төрөөбүт дойдутугар 2 Байаҕантайга уулусса кини аатын сүкпүтэ.
2 Байаҕантай буойуттарын ,үлэ фронун ,сэрии оҕолорун сырдык ааттарын үйэтитиигэ ,кыраайы үөрэтээччи биир дойдулаахпыт Александр Иванович Турантаев үгүс сыралаах үлэтин ,Кыайыы 60,65,70,75 сылларыгар анал брошюралары таһаарбыта уонна нэһилиэк историятын сырдатан дириҥ ис хоһоонноох кинигэтэ "2 Байа5антайдар"диэн Александр Иванович муспут ,үөрэппит ,ырыппыт матырыйаалларынан тахсыбыта.
Сэриигэ сылдьыбыт биир дойдулаахтарбыт Аргунов П.И,Аргунов И.И.,Тарабукин М.Г,Ховров А.Д.о.д.а оҕолоро ,аймахтара сэриигэ сылдьыбыт аҕаларын ааттарын үйэтитэн кинигэ таһаарбыттара Махталлаах суол!
Фроҥҥа биһиги буойуттарбыт Москва анныттан Берлиҥҥэ тиийэ кыргыспыттара.Ол курдук Аргунов Иннокентий Иванович Яснай Полянаҕа ,Лев Толстой усаадьбатын көмүскүүр кыргыһыыга кыттыбыта,Егор Егорович Егоров ,Иван Власьевич Заболоцкай 1941 с сэтинньи 7 күнүгэр Москваҕа буолбут Улуу Өктөөп парадыгар хаампыттара.Тарабукин Михаил гаврильевич Ленинград анныгар сэриилэһэ сылдьан ыараханнык бааһыран дойдутугар эргиллибитэ.Заболоцкай Афанасий Михайлович национальнай байыаннай оскуоланы бүтэрэн эписиэр буолан взводу хамаандалыы сылдьан ,1943 с кыргыс хонуутугар охтубута.Аргунов Николай Федорович(Тулламыкы) соҕотох уола Дмитрий Николаевич Берлин куораты ылыыга искэ бааһыран ыам ыйын 24 күнүгэр госпитальга өлбүтэ.
Сэриигэ бастакынан нэһилиэк бастыҥ дьонноро ыҥырыллыбыттара.Ол курдук учууталлар ,бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан барбыт Афанасий Софронович Готовцев убайынаан учуутал Михаил Софроновичтыын ,холкуос биригэдьиирэ Афанасий Михайлович Заболоцкай ,Николай Петрович Егоров ,сэрии иннинэ байыаннай оскуолаҕа үөрэммит Гаврил Михайлович Заболоцкай ,учуутал Михаил Алексеевич Егоров уо.д.а кыргыһыы толоонугар охтубуттарын дьонноругар биллэрбиттэрэ.
Бу өрөгөйдөөх үбүлүөйү көрсө ,кыайыы 80 сылыгар ,араас хабааннаах үлэлэр ыытыллыахтара .,2 Байаҕантай нэһилиэгэр оҥоһуллубут пааматынньыктары сөргүтүү үлэ ыытыллара былааннанар.
Матырыйааллар Николай Степанович Колодезников ахтыытыттан ,Саха Нац.архивын матырыйаалларыттан туһанныбыт.
2 Байаҕантай нэһилиэгин баһылыга Андрей Васильевич Егоров