Сэриигэ аттаныы
Тыа саҕатыгар сэлэлии үүммүт хатыҥнар лабаалара,онон-манан саһарбыта ыраахтан ала-чуо сырдаан көстөр буолбуттар. Бүөтүр ону көрө-көрө, сайын наһаа түргэнник ааһан эрэр ээ дии санаата. Хайыай, күн-дьыл да ыраатта. Бүгүн, атырдьах айын 12 күнэ үүннэ. Сэрии буолбута номнуо иккис ыйыгар баран эрэр. Ньиэмэстэр бэрт киэҥ сиринэн тайаан дойду иһинэн Москва,Ленинград диэки дьулуһалларын туһунан суоһар иһитиннэриилэр хаһыакка тахсаллар,нэһилиэк сэбиэтигэр сотору-сотору кэлэллэр.
Бүгүн Уус- Алдан оройуонун 2 Байаҕантай нэһилиэгин дьоно ол ыраах ньиргийэр сэриигэ бастакы ыҥырыыга хабыллыбыт 18 киһини атаардылар. Пятилетка, Бөлөхтөһүү,Тыраҕатталаах холкуостартан Нуучча алааһыгар түмүллэн баран, бу айаннаан иһэллэр. Төһө да үлэ-хамнас үгэнэ буоллар, сэриигэ барааччылары атаара холкуос аайыттан балачча киһи мустубут этэ. Атаарааччылар үгүстэрэ хайдах эрэ дөйөн- талбааран хаалбыт курдуктара. Кистии-саба ытаһааччылар да бааллара.
Бүөтүр убайынаан Лэгэнтэйдиин биир күн бэбиэскэ туппуттара. Баттахтан ийэлэрэ Мааппа уонна кыра кыыһы Арыпыаһы уонна эдьиийдэрэ Алааппыйаны кытары атаарса кэлбиттэрэ. Ийэлэрин иккис кэргэнэ Былаас бэйэтин аннынан суруйтарбыт кыра уола Куоланы кытары ,ыраах алааска оттуу сылдьар буоланнар, кыайан кэлбэтэхтэрэ. Атаарааччылар үгүстэрэ сэриигэ барааччылары батыһан Табы сыырыгар диэри кэлсибиттэрэ. Бүөтүр алаас ортотугар тиийэн иһэн эргиллэн көрбүтэ, дьахталлар уонна оҕолор халдьаайыга арҕан- тарҕан туран былааттарынан далбаатыы хаалбыттара. Сотору отучча аттаах киһи барыта тыаҕа киирэн көстүбэт буолбуттара.Убайа Лэгэнтэй дьон-сэргэ судургутук Бүөтүкэ уола Боотуон диэн ааттыыр,оттон сурулларынан, Егоров Николай Петрович дэнэр киһилиин тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ сэһэргэстэ хааман иһэллэрэ.Боотуон ата кэккэлэһэ иһэр акка боотурҕаан кулгааҕын ньылата-ньылата ытыраары гынарын иһин тэһиинин илгиэлээмэхтээн ылара. Бүөтүкэ оҕолоро бары да ыраастык туттар уһун сула дьоннор. Ботуон эмиэ мэлдьи ып-ыраас таҥастаах, хайдах эрэ бэйэтигэр сөбө суох уһун илиилээх-атахтаах киһи холкуоһугар биригэдьиирдиир этэ. Бүөтүр кини кыыһырбытын хаһан да көрө илик. Хата, саҥараргар өрүү мичээрдээн кэбиһэр идэлээх. Билигин даҕаны мүчүйэн ылар быһыылаах. Дьоно Тиилийэ диэн алаас соҕуруу өттүгэр кыстыыллар, Туора Үрэххэ киирэн сайылыыллар. Онтон үлэ быыһыгар Нуучча алааһыгар кэлэн элбэхтэ оонньообут, көрүлээбит, тустан -сырсан да көрбүт киһи киһитэ буолан балачча билсэр уол.
Кинилэр иннилэригэр Готовцев Афанасий Софронович -Хоҥкочох көхсө көстөр. Быйыл сааскыттан холкуос председателинэн быыбарданан, үлэлээн испитэ. Аҕыйах хонуктааҕыта Үөһээ Үрэххэ олохтоох Сэмэн оҕонньор кыыһын Матренаны кэргэн ылан баран, бу сэриигэ баран эрдэҕэ. Охоноой оччо элэккэйэ да суох буоллар, сүрдээх судургу киһи. Убайынаан Михаил Софроновичтыын- Сиэдэрэйдиин дьүһүннээх үтүөтэ, уҥуохтаах, көнөтө дьон. Сиэдэрэй, билигин хайа эрэ нэһилиэккэ учууталлыыр буолуохтаах. Эмиэ сэриигэ ыҥырыллыбыта дуу?
Саамай инники Заболоцкай Гаврил Михайлович Тохтотойго олорор- Чөнөкө уола Мэхээлэ диэн киһи кыра уола хаамтаран иһэр. Национальнай байыаннай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, доруобуйатынан сыыллан дойдутугар тахсыбыта.
Билигин 18 саастаах киһини баһылыыр-көһүлүүр, хамаандалыыр киһи быһытынан инники айаннаан иһэр. Сотору-сотору көнтөһүнэн атын самыытыгар охсон, тиэтэтэн биэрэр уонна кэннин хайыһан, дьону хайдах иһэллэрин көрөн ылбахтыыр. Бүөтүр кэнниттэн Заболоцкай Константин Алексевич-Сонтой хаамтаран иһэр. Кини Тыраҕатталаах холкуос киһитэ Туруйалаах соҕуруу өттүгэр олохтоох Бүөтүртэн балачча аҕа саастаах киһи, нэһилиэк Сэбитигэр кэлэ сылдьарынан эрэ билэр оччо эн мин дэспэтэх киһитэ. Кини кэнниттэн Ааныска быраата Заболоцкай Иван Петрович -Хоонох Уйбаан ата сыҥааҕын Сонтой атын самыытыгар ууран ыла-ыла хааман дьигиһитэн иһэр,ол ахсын Сонтой ата кулгааҕын ньылах гыннара- гыннара илгистиммэхтээн ылар. Хоонох Уйбаан аҕыйах саҥалаах, кыра уҥуохтаах эрээри, хоп курдук быһыылаах-таһаалаах киһи. Сэттэ кылаас үөрэхтээх буолан, холкуоска суоччуттабыта хас да сыл буолла. Тоҕо эрэ кэргэн ылбакка сылдьар. Биирдэ эмэтэ дьон дьээбэлэнэн, хаһан ойох ылаҕын диэтэхтэринэ, быһаарыыта суох «ээ бэйэм»диэн кэбиһээччи.
Аттаахтар Уһун Күөлтэн чараас тыаны начаас быһа түһэн, Суотту үрэҕэр киирбиттэрэ. Үрэххэ киирэн иһэн Колодезников Петр Петрович - Чоппууска уолу -Бүөтүкэ иҥэһэтигэр туран ыла-ыла илин диэки көрбөхтөөн ылыталаабыта. Кинилэр сайылыктара мантан чугас ,санаатыгар «туох эмэ көстөөрөй»- диир быһыылаах
Аттаахтар суһал соҕустук айаннаан Суотту үрэҕин баһыгар тиийбиттэрэ. Онтон Холлоҕостоох үрэҕэр Атырдьах сэргэ диэн үрүйэҕэ киириилэрэ күн ортото буола охсубута.
Бу үрүйэ аатыгар сыһыаннаах эмиэ биир үһүйээн баар. Былыр кыргыс үйэтин саҕана икки ини-бии дьон иирсэн баран, аны хаһан да көрсүө суох буоланнар, андаҕайаннар бу үрүйэҕэ икки салаалаах сэргэни туруорбуттара үһү. Үрүйэ саҕатыгар ол сэргэлэрэ билигин даҕаны иҥнэри соҕус түһэн турар ,мантан ыла кинилэр нэһилиэктэрин сирэ бүтэр.
Чөнөкө уола Мэхээлэ кубарыйа хаппыт сэргэ туһугар тиийэн, атыттан ыстанан түспүтэ уонна «манна чэйдээн барыаҕын»-диэбитигэр бары аттарыттан түһэн, тыа саҕатыгар баайталаан кэбиспиттэрэ. Сотору соҕус кутаа буруо унааран тахсан, тииттэр бастарынан халыйбыта.
Чэйдэрэ оргуйан, элбэх кэпсэтиитэ күүгэнэ суох өйүөлэрин таһааран, төгүрүччү олорон аһаабытынан барбыттара. Аһаан бүтэн, ким табахтыы, ким көннөрү тиэрэ түһэн сынньана, атыттар ботуоҥкаларыгар баар аҕыйах сээкэйдэрин бэринэ сырыттахтарына, Калининскай Семен Гаврильевич -Абыйааскы уола сэргэҕэ тиийэн этэрбэһин оһуттан быһаҕын ылан, аатын оҥо быһан суруйбута. Ону көрөн, атыттар бары күө-дьаа буолан, ааттарын эмиэ суруйталаабыттара. Ити курдук нэһилиэктэрин сирин-уотун арҕаа баһыгар баар дьах маһы санатар ,дьикти сэргэ таһыгар балачча өр тохтуу түһэн баран, ханна-ханна тиэрдэрэ биллибэт айаннаргар туруммуттара. Бүөтүр үрүйэ тоҕойугар тиийэн иһэн, кэннин хайыһан көрбүтэ, атырдьах сэргэ былыр хаһан эрэ ини-биилэр атырдьах салаатыны арахсыбыттарын туоһута,онтон билигин сэриигэ баран иһэр дьон төрөөбүт нэһилиэктэр бүтэһик бэлиэтэ буолан иҥнэри түһэн тураахтыыра.Киэһэ күн арҕаа саҕахха санньыйыыта, 2 Байаҕантай нэһилиэгиттэн сэриигэ баран иһэр дьон Сиэллээх Аартыгын өрө дибдитэн тахсыбыттара.
Тахсыбыттарыгар иннилэригэр Мүрү эбэ киэҥ иэнэ унааран көстүбүтэ.....
Данил Николаевич Макеев
Саха Сирин суруйааччыларын чилиэнэ","Россия суруналыыстарын чилиэнэ ,"Саха Республикатын үтүөлээх суруналыыһа", СӨ ыччат политикатын туйгуна ,СӨ бэчээтин туйгуна ,Ини-биилэр диэн сэһэниттэн .