Аргунов Петр Иванович -
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа ,"Албан Аат 3 степеннээх","Аҕа дойду сэриитин 2 степеннээх ","Бочуот Знага" орденнарынан ,"Германияны Кыайыы иһин","1941-1945сс Аҕа дойду сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыт,биир дойдулаахпыт ахтыыта. 
«Биһиги төрүппүт, биир дойдулаахтарым ! Хас да да сыллар аастылар, эрэнэр үөрэхтээх дьоннорбор, дьыллар күннэр түргэнник ааһан иһэллэр. Ону кытта урукку ааспыт, араас түрбүөннээх сылларга олорбут, үлэлээбит дьоннор сүтэн баран иһиэхтэрэ. Өтөхтөр барыта кэрэхсэнэр историялаах буолуохтаахтар. Онон нэһилиэкпит төрөөбүт-үөскээбит миэстэтин туһунан суруйбаккыт ээ»- диэн этитэлээн көрбүтүм, баҕар, ким эмэ суруйбута, эбэтэ суруйа сылдьара буолуо. Ону билбит суох. Арай мин истэрбинэн Находкина Матрена Николаевна - Чагда кыыһа, Готовцева Матрена Семеновна -Өрүүчэ эмээхсин кыыһа үөскээбит Тандыгы Хаптаанньы үрэхтэригэр бастакы холкуостар тэриллибиттэрин уонна онно үлэлээбит дьоннор тустарынан,онтон да атын суруйбут сурахтара иһиллэр.Мин бэрт татым,хаһан да суруйа үөрэммэтэх киһи, төһө кыайарбынан, биир боппуруоска урукку 2 Байаҕантайын ыччаттарыттан ,1941 -45 сылларга Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларыгар кимнээх баран кыттыбыттарын, олохторун толук биэрбиттэрин, хайа сиргэ төрөөбүттэрин кылгастык, ордук бэлиэ түгэннэрин ахтан-ааһарга соруннум.
Аҕыйах хонуктааҕыта Егоров Роман Яковлевич биһиги 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар аармыйаҕа бараары туран түспүт хаартыскабытын аҕалан биэрбитэ. Дьокуускайтан дойдубар Тиит-Арыыга тахсан, ол хаартыскыны бэйэм араас дьоҥҥо көрдөрбүппэр үгүс дьоннорум билбэттэрэ, миигин хомоппута.
Бу түбэлтэ миэхэ үгүс өйдөбүллэри биэрдэ. Ол курдук, өскөтө кырдьаҕас көлүөнэ суох буоллахпытына, арааһа, «Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара маннык дьон этилэр, бу өтөххө, бу сиргэ үөскээбиттэрэ»- диир киһи булар уустук буолсу. Онон бу суруйар бэлиэлэрин мин дьиэ кэргэммэр, сиэннэрбэр, дьон-сэргэ хаһан эмэ туһанаарай - диэн санааттан суруйан эрэбин.
Мин 2 Байаҕантай нэһилиэгэ революция иннинэ үс аҕа уустарыгар үллэһиллэн олорбуттара үһү. Ала аҕатын ууһа Тиит-Арыы , хоту өттүгэр Дьөгүөрэптэри ,Хотуоһаптары, Бөтүрүөптэри хабара үһү. Бу аҕа ууһун дьонноро оннооҕор мин өйдүүрбүнэн бары да сэниэтик олорбуттар,сир оҥоруутунан балачча дьарыктанар,үөрэхтээх дьоннордоох, ыар-нүһэр дьоннор этилэр. Онон баҕа ууһуттан үөскээн хаалбыт дьоннор ыччаттарын кытта бииргэ үөскээһимминэн биллэхпинэ, төрүттэрэ тардар,мэнээх көппөт оҕолор этилэр. Үөчэй аҕатын ууһа билиҥҥи Тиит-Арыы эркин олорбут ыаллар эбит. Урукку бириэмэҕэ син нэһилиэк мунньахтара буолаллара үһү. Онно Үөчэйдэри; « үөннээх Үөчэйдэр эмиэ сүгүн буолбаттар буолуо»дииллэр эбиттэр. Урут аҕам кинээстэрин Турантайа Петр Лазаревыһы соҕотох хараҕынан супту көрөн, сүгүн этитэрэ суох- диирэ. Онон бу аҕа ууһун дьоно тылларынан-өстөрүнэн биллэр этиһиик этилэр диэн эбит .
Тоҕо мин аҕа-уустарынан араартаан сыана оҥорорго холоннум?. Сэрии буолуон иннинэ билиҥҥи Тиит-Арыы бөһүөлэгэ кэрэх, бэрт аҕыйах дьиэлээҕэ, ыаллааҕа. Онтон атын ыаллар Халыма,Хаптаанньа , Тандыгы ,Холлоҕостоох улахан үрэх тумулларын, быттыктарын, хоннохторун аайы олорбуттар эбит. Онон сэрии иннинээҕи ыччаттар биһиги сыл баһыгар-атаҕар кэлин бырааһынньыктарга эрэ көрсөр этибит. Арай 1937 сылтан армияҕа барыахпар диэри суруксутунан, үп агенынан үлэлээн нэһилиэк ыалларын үгүстүк кэрийэрим. Онон син элбэх киһини кытта алтыһаммын, ол кэмнээҕи дьону-сэргэни бэлиэтиибин. Сэрии иннинэ билиҥҥи курдук бөһүөлэккэ түмсэн, биир быһыга майгыга иитиллэ илик буолан, буолуо оччотоҕу ыччака тоҕо эрэ аҕа уустарынан арахсар быһыы-майгы баар этэ. Этэргэ дылы, төрүттэрэ син биир тардар. Мин ахтыыбар 2 Байаҕантайга төрөөбүт,онно үлэлээбит дьоннору кылгастык ахтан суруйуом.
Аргунов Марк Дмитриевич бу киһи Тандагы үрэх арҕаа эҥэригэр илин диэки ааннаах туруору киин дьиэҕэ олорбуттара. Икки убайдара А.Д Аргунов ,В.Д Аргунов сэбэрдик туттар, төһө кыалларынан маанытык таннар, ааҕар, суруйар дьоннор этилэр. Марк кыра быраата кыра соҕус уҥуохтаах, суптугур сэҥийэлээх, омуннаах саҥалаах, үлэһит киһи этэ. Тандыгыга охсор, мунньар массыыналары кини үлэлэтэрэ ,иккитэ кэргэн ылбыта. Онтон биир кыыс оҕолооҕо. Кини биһиги кэннибититтэн сэриигэ арҕаа фроҥҥа өлбүт буолуохтаах .
Аргунов Дмитрий Николаевич -Тулламыкы Ньукулай уола чуолкайа да суох буоллар, Үс Көлүйэҕэ төрөөбүт киһи. Биһигиттэн быдан балыс этэ. Оҕо буолан соччо-бачча бодоруспат этибит. Кыра соҕус уҥуохтаах, номоҕон көрүҥнээх оҕону өйдүүбүн. Танда оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Дмитрий 1943 сыллаахха сэриигэ барбыта.
Аргунов Иннокентий Васильевич Тандагы үрэҕин арҕаа эҥэригэр ,Бадаҥ диэн сиргэ илин диэки ааннаах сытыары дьиэҕэ олорбута. Сэттэ кылааһы бүтэрэн, үөрэнэн бүтэрбит буолуохтаах. Орто уҥуохтаах, кэтит, кэҥириилээх, хайдах эрэ этэн баран саһыгыраччы күлэр идэлээх этэ.
Кэлин «Сулус» холкуоска суотчутунан сылдьан, 1939 сыллаахха күһүн буолуо Бадаҥҥа сылдьыбытым ,аппын баайан баран дьиэҕэ киирбитим ,көмүлүөк оһох умайан тигинии турара,ол аттыгар биир кыра уол хомуттаҥҥа тахсан иттэ турара,мин киирбитим кэннэ уолум туох-да кэпсэтии суох , «оһохпут кэннигэр 3 куобах суох»-диэн чаҕылытта ,мин сыллаахха күһүн буолуо, Бадаҥҥа сылдьыбытым. Аппын баайан баран дьиэҕэ киирбитим көмүлүөк оһох умайан тигинии турара, аттыгар биир кыра уол хомуттаҥҥа тахсан иттэ турара. Мин киирбитим кэннэ уолум туох да кэпсэтиитэ суох ;"оһохпут кэннигэр, үс куобах суох "-диэн чаҕылытта. Оттон мин өс киирбэх оһох, кэннин өҥөйөн көрбүтүм, үс бороҥ куобах сытар эбит. Таһырдьа ампаар кэннигэр киһи баар сибикитин билэммин тиийбитим, Лэгэнтэй саа ииттэ олорор эбит. "Дьиэҕэ сырыттым биир киһи оһохпут кэннигэр үс куобах суох "-дии турар диэтим. Лэгэнтэйим:" оо, били кистээбиппитин киһибит кэпсии турдаҕа"- диэн күлүү бөҕөтүн күлбүппүтүн өйдүүбүн. Олус судургу, сытыары сымнаҕас майгылаах киһи буолар чинчилээх этэ дии саныыбын.
Атласов Иван Никифорович ,мин бараата саастаах суптугур сэҥийэлээх , орто уҥуохтаах, сиртэн-буортан тэйбит курдук туттар, сытыы киһи этэ. Түргэн, үчүгэй буочардаах, үөрэнэр бириэмэтигэр хоһоон үгэстээх этэ. Бииргэ төрөөбүт Сэмэн Атласов- Ынааһайга ханан да маарыннаабат сэбэрэлээх, кытыгырас диэн аатырдар киһилэр этэ. Биһиги бастакы кэргэмминээн Анисиялыын Нуучча алааһыгар саҥа холбоһон ордохпотуна, ыалбытыгар Уйбаан хоно кэлбит этэ. Мин уруккуттан билэр киһим буолан, киэһэ ити атырдьах ыйыгар буолуо, Борокуопуйдаахха тахсан сээкэйи кэпсэтибит, тугу оонньуубут?- диэн буолла,кылыыга сөбүлэстэ. "Хата, сырсыах"- диэн тыл көтөхтө. "Ханан сүүрэбит ?"-диэн сүбэлэһэн баран, билиҥҥэ Күрдьүгэс дьиэтигэр аатырар дьиэ олбуорун аллараа өттүнэн , Борокуоптаах олбуордарыгар диэри түстүбүт. Онно санаатахха, олус хардыыта кыараҕас, хомуура наһаа түргэн этэ. Ити киһи общественнай үлэҕэ активнайдык кыттар этэ.
Атласов Иван Николаевич, Атласов Пантелеймон Николаевич, Атласов Роман Николаевич
бу үс бырааттыы Хаптаанньаҕа баар Куру Дьири күөл бэтэрээ өттүгэр ,үрэх арҕаа эҥэригэр, тумулга, илин диэкин ааннаах туруору диэҕэ олорбуттара. Дьиэлэрэ -уоттара оччотооҕу ыалларга тэннээтэххэ, ыраас чэбэр этэ. Уолаттар кэргэннэрэ суоҕа. Улахан уол Уйбаан дьүһүннүүн-бодолуун ыраас киһи этэ. Үөрэҕэ суох ,үлэҕэ-хамнаска соччо кыттыбат киһи курдук өйдүүбүн, быраата Арамаан арҕаа нэһилиэктэргэ иитиллибитэ,тардыалатан саҥарара, уһун сула киһи этэ. Биһиги Баттахха олордохпутуна кэлэн хас да хоммута. Күһүн этэ. Кураанах мас кэппитэ, манньатыгар түүтэ сарылаабыт таба тириитэ кылгас сону ылбыта. Мин ол соммун аһыйа санаабыппын өйдүүбүн. Кыра уоллара Пантелеймон биһиги бараата саастаах этэ Бэтилиэккэ холкуос биир төһүү үлэһитэ этэ. Бу үс бырааттыы сэрии хонуутугар өлбүттэрэ. Хойукка диэри ийэлэрэ, уоллара барыта баалларын курдук, ороннорун оҥорон, туттар тэриллэрин харайан олорбута дииллэрэ. 
Кэннилэригэр хаалларар, кэриэс дьоно-сэргэтэ, оҕото- уруута суох буоланнар, биһиги нэһилиэктэн үс бииргэ төрөөбүт бырааттар өтөхтөрө Туойдаах ахтыллыбакка, кэриэстэммэккэ турдахтара. Арай 1962 сыл саҕана мин култуура министерствотыгар сырыттахпына, биир методист киһи аатын өйдөөбөт эбиппин ,;" Туойдаах диэн сиргэ мин аймахтарым Атласовтар диэн үс бырааттыы олорбут өтөхтөрө баар үһү. Ону билэҕин дуу?"- диэн ыйыппыттаах. Мин киниэхэ кыаллар буоллаххына, тахсан мин сирдиэм, көмөлөһүөм диэбитим да, биллибэтэҕэ. Хаһан эмэ, баҕар, ахтан-санаан, туох эмит үйэлээҕи Туойдаахха оҥоруохтара диэн эрэллээхпин.
Петр Иванович култуура министерствотын саҥа биллиилээх мелодиһа 200-тэн тахса ырыаны , ол иһигэр "Сардаана" "Тааттаҕа"," Мин мантан сэриигэ барбытым", "Туруйаллар", "Үчүгэй да этэ , ол сайын" "Дорообо ,сарсыарда" "Көрүмэ, доҕоруом эн миигин" диэн дьон-сэргэ уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыр ырыаларын айбыт Денис Даниловы көрсүбүтүн ахтыбыт. Денис Данилов ийэтэ сэриигэ баран охтубут бырааттыы Атласовтары кытта бииргэ төрөөбүт.
Аммосов Михаил Алексеевич- Үс харах Өлөксөй, бу оҕо Быалтаны диэки, олохтоох кэргэнтэн төрөөбүт. Улаатан баран маннык үлэлээбитэ диир кыаҕым суох. Кыра уҥуохтаах, синньигэс, сирэйдээх оҕо этэ. Биир умнуллубат түбэлтэни үөрэнэ сылдьан оҥорон турардаахпын. 1934 сыллаах диэки Танда орто оскуолатын интернат дьиэтэ этэ , көрүдүөр ортотун диэки ылтаһынынан бүрүллүбүт киппиичэ оһох баара. Ол аанын былдьаһан Мэхээлэлиин охсуһан турдубут. Аҥаар атаҕынан доҕолон Анна Ильинична диэн дириэктэрдээх этибит. Эмискэ кини баар буолар да, биһигини сиэппитинэн куукуна аттыгар баар хоско киллэрдэ. Арай остуол уһугар Егоров оҕонньор -Хабырылла Дьөгүөрэп олорор эбит. "Гаврил Васильевич, бу охсуспут уолаттара аҕаллым"- диэн буолла. Оҕонньор тугу да саҥарбата. Анна Ильинична суон баҕайы ийэлээх этэ. Оҕонньор киниэхэ ;"иһитэ хомуйан, остуолу истиэнэҕэ сыһыары тардыах"- диэтэ. Иһит хомуллан, остуол кэннигэр баар ыскымайка хостонон, остуол истиэнэҕэ сыһыарыллан бэлэм буолла. Оҕонньор биир олоппоһу ылан баран остуол үрдүгэр уурда. Анна Ильиничнаны өйөөн, убаан остуол үрдүгэр турар олоппоско туруорда. Киниэхэ мин биир кыһыл кырааска харандааһы уһуктатанан баран, биһигини, дьэ, саҥа көрбүт дьон :" оҕолоор , ааккытын этиҥ эрэ"- диэн буолла. Биһиги эттибит. "Бу уолаттар ааттарын Анна итиннэ суруй эрэ"- диэтэ. Оттон биһиэхэ кэлэн:" дьэ, оҕолор ити эһигини умнуом диэн суруйтардым ,куруук ыйытар буолуом, аны охсуһуоххут дуо?"- диэн өҥөйөн туран эттэ. Биһи кутталы кытта нэһиилэ" суох" диэтибит. "Дьэ, көрсүө, үөрэхтээх дьон буоларын буолаарыҥ"- диэн баран, биир хаа кырааска харандааһы биэрэн таһаарбыта. Оҕолор саба сырсан кэлэн, төһө мөхпүтүн туһунан истээри чөрбөрөннүү бөҕөтө буоллулар. "Мөҕүллүү суох,хата, биһиэхэ харандаас бэлэхтээтэ дии"- диэтибит. Оччолорго харандаас олус күндү этэ. Хата, биһиги ону дьонум ымсыырдар дьон буоллубут. Кэлин санаатахха, олус да мындыр өйдөөх эбит,Хабырылла Дьөгүөрэп "
Афанасьев Прокопий Данилович -Дуоһуйар уола Борокуоп, уһун көнөн, уохтаах үчүгэй сэбэрэлээх, сымнаҕас майгылаах, үгүс түгэннэргэ үлүннэрэн кэпсиирин таптыыр киһи этэ кэргэн ылбатаҕа. Матырыас диэн ийэтинэн Нуучча алааһыгар биһиги таспытыгар олорбуттара. Арҕаанан ааннаах, сытыары саҥа соҕус дьиэлээхтэрэ. Борокуоп урукку олох киһитэ буолан, онно-манна ырааппат, наар дьиэ эргин сылдьарын өйдүүбүн. Арыгы ,хаарты диэни билбэт киһи этэ.
Винокуров Кузьма Герасимович -Кыһыл Кууһума ,кыра соҕус, сөбүгэр эттээх, кыһыл киһи этэ , Баттах хоту өттүгэр Сыгынах диэн сиргэ, арҕаанан ааннаах дьиэҕэ олорбуттарын өйдүүбүн. Соччо-бачча үөрэхтээҕин билбэтим эрээри, бастаан холкуос тэриллиитигэр активнайдык үлэлэспит сурахтааҕа. Миигиттэн аҕа буолан, улахан билсиһии-сэлэһии суох. Арай биирдэ олус быһа эппитин, санаабар, тутан хаалбытым .1937 сыллаахха сайын Далламыкы Булгунньаҕар мин маачаха аҕам Макеев Влас Алексеевич ,Неустроев буолан от охсо сырыттахпытына, Аргунов Көөһөр кэлэн, аҕабыттан уолгун Петры Сэбиэт сэкирэтээрин ылаары кэллим,сөбүлүүгүн дуо?- диэн ыйытта. Ону сүбэлэһэн баран сөбүбүлэҥмитин биэрдибит. Сарсыныгар Иитиэхтэн дьиэлээн иһэн, Кууһуманы көрсө түстүм. «Киһим сэбиэккэ сэкирэтээр буолбуккун дуу?, эмиэ хаайыы аһылыга буоларгын оҥостубуккун»- диэбитэ. Мин үлэлиэм иннинэ хас да киһи үбү сиэн хаайыыга эҥин барбыттар эбит ону аһынан дуу, сэрэтэн дуу эппитин бүгүн да кыайан быһаарар кыаҕым суох.
Винокуров Иван Кузьмич-Кыһыл Кууһума уола , миигиттэн балыс буолуохтаах, сырдык хааннаах, кыра уҥуохтаах, номоҕон сирэйдээх, оннук-маны дьээбэни билбэт, үчүгэй буочардаах оҕо этэ. Бастакы быыбарга Майалҕан кыстык дьиэтигэр Данилов диэн Райком сэкиритээригэр инструкторга түбэһэн олорбута. Онно хаста уол буолан, быыбар дьыалатын оҥоро олордохпутуна боломуочунай Петр Васильевич утуйан, муннун тыһа ньиргийэр эрэрэ, ким эрэ «дьээбэлиэххэ»- диэн тылы көтөхтө. Тыаттан көндөй от киллэрдибит, табах мэлиэ муннугар уу буолла. Дьэ, доҕоор, киһибит өрө бохуоллан турбат дуо? Оо, онно Уйбаан олус да куттаммыт этэ. Хата Петр Васильевич мөхпөтөҕө. Уйбаанныын биирдэ бииргэ үлэлээммит ити. Тиит-Арыылар историялара аҕа оҕотунаан сэриигэ баран охтубут түбэлтэтэ бу Винокуровтарга эрэ баар. Билигин бу дьоннортон үгүс ыччаттар бааллар. Эһэлэрин, убайдарын үйэтитэр, кинилэр олохторун сырдатар оҕо баар буолар ини диэн эрэнэ саныыбын
Готовцев Иван Иннокентьевич - Бүгүстээн уола, Арҕаа Хаҥалас Хотуоһаптар аймах ийэтэ Өлөөнө диэн олоҥхоһут кэпсээньит эр киһи курдук туттар күүстээх дьахтар этэ. Уйбаан куруук үөрэ сылдьар кэтит соҕус сирэйдээх орто уол этэ. Бэйэлэрэ анаан-минээн дьиэ-уот туттубуттарын өйдөөбөппүн Саабын Ньукулай эргэ дьиэтэ Туруйалаахха турдаҕына олорбуттара. Бу уол Тыраҕатталаахха үлэлээбит буолуохтаах. Кэлин Сэбиэккэ сурук таһар этэ, Өлөөнө диэн балыстааҕа өлбүтэ. Онон бу киһиттэн билигин хаан-уруу баарын өйдөөбөппүн
Готовцев Афанасий Софронович -Хоҥхочой, Готовцев Михаил Софронович - Сиэдэрэй
бу дьоннор манна төрөөбүттэрин билбэтим,Бөрөлөөххө буолуо дии сабаҕалыыбын. Иккиэн да уҥуохтаах көнөтө, дьүһүннээх үчүгэйэ диэн этилэр. Мэхээлэни кытта бодоруспатах киһим. Кэлин Арҕаа нэһилиэктэргэ учууталлыыр этэ. Дьыл баһыгар-атаҕар кэлэн барар этэ. Онтон Охонооһойдуун аармыйаҕа бииргэ барбыппыт. Дойдубутугар үгүстүк бииргэ сылдьарбыт, үлэлиирбит. Охонооһой соччо элэккэйэ суох киһи этэ,майгы-сигили өттүнэн- судургу этэ. Көнө уҥуохтаах, уһун синньигэс, маҥан сирэйдээх, куруук үчүгэй оҥоһуулаах баттахтаах буолара. Атаҕынан биһигини тулуппат этэ. Биир сайын алта оҕо буолан, билиҥҥи Даллымыкы бааһынатын саҥа тиэрбиппит,түүн талахха тахсан бырыычыкалыырбыт. Күнүс эбиэккэ оҕустары сүүрдэн күрэхтэһиннэрэрбит. Онно Хоҥхочой уола Лэкиэйдиин бааллара. Арай биирдэ иккиэн охсуспуттара, онно Лэкиэй « алта кылаас үөрэхтээхпин диэн, наһаа киһиргээмэ»-дии-дии буорунан бырахсыбыттара. Кэлин Ыарҕаҕа улахан мунньах буолла, онно Охонооһойу председателинэн быыбардаабыттар этэ. Төһө уһуннук үлэлээбитин өйдөөбөппүн, сэриигэ барыан иннэ аҕай Готовцева Матрена Семеновнаны кэргэн ылан, аҕыйах хонукка олорон баран, 1941 сыллаахха биһигини кытта армияҕа барбыта. Кэргэнин хаартыскатын сотору-сотору көрөөхтүүр этэ Мальтаҕа тиийэн, землянкаҕа бииргэ уһуннук сыппыппыт. Кыһын кинини Арҕаа ыыппыттара.
Егоров Михаил Алексеевич бу киһи аҕатын өтөҕө Мээбидэ арҕаа тумулугар баара. Уҥуоҕунан лэс
курдук толору эттээх-маҥан уол этэ,хайдах эрэ оҥостунан баран саҥарар олус ис ис киирбэх дьүһүннээҕэ. Кыһын куруук маҥан куобах бэргэһэлээх буолара. Биһигиттэн быдан аҕа этэ.
Егоров Яков Николаевич- Төппөс Дьаакып миигиттэн аҕа этэ. Орто уҥуохтаах, томтоҕор сирэйдээх, турбут, олорбут киһи этэ. Кыратык ааҕар, суруйар этэ. Хас да сыл Тыраҕатталаах холкуоска бэрэссэдээтэллээбитэ. Тыллаах-өстөөх, түргэн соҕус саҥалаах этэ. Билиҥҥи Суотту үрэҕэр Быһыкка олохтоох Уһуутуур Уйбаан кыыһын Настааны кэргэн ылбыта. Мин сыбаайбаҕа дьэҥкир арыыга алаадьы былаан сиэбиппин өйдүүбүн. Тибии Ыарҕатын Оҕус Күөлүн үрдүгэр баар өтөх куулатынан кэргэмминээн Анисиялыын баран истэхпитинэ, Дьаакып мунньахха тыл этэрэ бу баар курдук иһиллибитэ. Анисия илиибиттэн ылан баран, « эмиэ Атласовтары кытта Дьөгүөрэптэр этиһиилэрэ саҕаламмыт»- диэхтээбитэ. Кырдьык, аҕыйах да буоллар, Атлааһаптар уонна Дьөгүөрэптэр диэн атааннаһыы үгүс дьоно этилэр. Дьаакып маннайгы хомуурга 1941 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллан баран барбатах курдук өйдүүбүн,кэлин барбыт буолуохтаах. Дьаакып көнө санаалаах, үлэһит киһи быһыытынан мин өйдөбүлбэр баар
Егоров Егор Егорович ,Егоров Иван Егорович - Дьэттээх Дьөгүөр уолаттара бу дьону кытта бодуруһан бииргэ үлэлээбит суох .Дьөгүөр уһун соҕус уҥуохтаах, аҥар чэчэгэйинэн, уокка дуу, итиигэ ду буспут курдук чэрдээх, синньигэс соҕус сирэйдээх этэ диэн өйдүүбүн. Кинини баара-суоҕа биллибэт сытыары-сымнаҕас киһинэн сыаналыыбын. Уйбаан суптугур сэҥийэлээх кыра маҥан уол этэ. Икки ньуолбар сымнаҕас, үгүс саҥата суох этилэр. Бу уолаттар Лабыкта хоту өттүгэр олохтоох ,кэргэн ылбатах дьоннор.
Егоров Николай Петрович-Боотуон ,Тиилийэ соҕуруу өттүгэр уонна сайынын үрэххэ олорбут Бүөтүкэ оҕолоро бары да ыраастык туттар, ордук хоһу-саҥарбат, туттубат уһун сула дьоннор этилэр.Боотуон кылгас соҕус сирэйдээҕэ, хара бараан уһун синньигэр уҥуохтааҕа. Холкуоска биригэдьиирдээн эҥин үгүстүк үлэлэспит киһи. Хаһан да кини кыыһыран этиспитин иирсибитин билбэтим. Хата, саҥаран баран мичээрдээн кэбиһэрин үгүстүк көрөрүм. Армияҕа бииргэ барбыппыт. Тиһэх көрсүһүүбүтүн күһүн муус устар тоҥуута буолбута. Биһиги отделение өттүккэ уурунан, от үргүү сырыттахпытына, күрбэни саллааттар сааларын сүгэн баран туораан иһэллэрэ. «Сахалар бааллар быһыылаах, баттахтара харааран көстөллөр»- диэн сырсан тиийбиппит. Арай, мин убайым Лэгэнтэй уонна Боотуон иһэллэр эбит ,командиртан үс мүнүүтэ көҥүллэтэн, стройтан туораан кэпсэтиһии буолла. Убайым Лэгэнтэй, « нохоо табахтааххын дуу?»- диэтэ. Мин сиэппэр баар табахтан балай да бэристим. Онтон : «нохоо харчылаахпын дуу ?»-диэн буолла. Мин отуттаах кыһыл харчы баарын биэрдим. Онтон Боотуон,наскыны үтүлүктэнэ сылдьара. « Бу кэбилэнэ сылдьабыт «-диэн баран, хараҕыттан уу кэлбитин туора соттон кэбиспитэ. Арай бу бииргэ төрөөбүт убайым Лэгэнтэй кыргыһыы толоонугар миигин көрсөн баран уурааһын, сыллааһын да суох, саатын туора сүкпүтэ да, дьоннорун эккирэтэн сүүрэ турбута. Мин Боотуоннуун ити тиһэх көрсүһүүм этэ. Дьөгүөрэптэр тустарынан билиҥҥи көлүөнэ туох эмэ кэскиллээҕи оҥоруохтааҕа дии саныыбын.
Заболоцкай Константин Алексеевич, кини миигиттэн быдан аҕа саастаҕа, Тыраҕатталаахха Күлүк өтөҕө диэн сиргэ олохтоох этэ. Орто уҥуохтаах ,сөбүгэр эттээх, кылгас, кэтит соҕус сирэйдээх, кэлэҕэйдээн саҥарар, сытыары-сымнаҕас киһи этэ ханна үөрэммитин билбэтим. Аармыйаҕа бииргэ барбыппыт. Маальтаҕа олордохпутуна, биир күн дьоммутун барытын Арҕаа ылан барбыттара. Мин бу Оллооноп уонна Көстөкүүн буолан үһүөн хаалбыппыт. Биһиэхэ землянка сууйтарбыттара. Мин дьоммун санаан, арҕаа бараары биир бэскэ өйөнөн туран уһуннуук ытаабытым. Биир күн дьэ үһүөммүтүн Арҕаа илдьибиттэрэ. Новосибирскай бэтэрээ өттүгэр станция тохтобулугар үһүөн уу ыла сырсыбыппыт. Уубутун саҥа ылан истэхпитинэ буойаспыт сыгынаал биэрэн баран хоннубута. Биһиги Борокуоппайдин нэһиилэ баттыы кэлэн олорбуппут. Киһибит өссө да ыраах сүүрэн иһэрэ да, сиппэтэҕэ. Новосибирскай вокзалга икки хонукка тохтоппуттара, киһибитин көһүппүппүт да биллибэтэҕэ. Сууҥката, курууската эҥин Оллоонопко хаалбыта. Билигин Алтаайга тиийэн баран, Оллооноптуун эмиэ арахсыбыппыт. Онтон ыла 1943 сылга диэри Прудецкай диэн Чэриктэйтэн төрүттээх киһини кытта аҕыйах мүнүүтэ көрсүбүтүм уонна биир дойдулаахпын көрсүбэтэҕим.
Заболоцкай Афанасий Михайлович ,Заболоцкай Гаврил Михайлович -бу уолаттар төрүттэрэ Илин Табы буолуохтаах. Хаһан кэлбиттэрин билбэтим, Тохтотойго уһуннук олорбуттара,аҕалара Мэхээлэ икки Тохтотойтон биирин түөрт үүт күрүөнэн туппута үһү. Мэхээлэ кыра соҕус уҥуохтаах, хайдах эрэ эһэ охсон саҥарар этэ. Олус ыраас тутт
уулаах диэн сэмэлииллэрэ. Кыра Тохтотой түөрт үүт сиэрдийэтэ биир да хатырыга суох суламмыт этэ,оннооҕор оттор маһын тыаҕа хатырыгын сулаан киллэрэр үһү. Хас да үчүгэй оҕолоро өлбүттэр,олор уҥуохтара Тохтотой булгунньаҕар бааллар. Уола Афанасий кылгас сирэйдээх, уһун киһи этэ. Үгүс сылларга холкуоска биригэдьииринэн үллээбитэ,дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктанар, куруук дьону кытта үлэҕэ сылдьар үлэһит киһи этэ . Афанасий уһун сирэйдээх харса-хабыра суох тыллаах, биир саастыыта киһи ,мин саастыыта киһи этэ. Холкуоска салайар үлэҕэ кыттыбатаҕа,арай Даллымыкыга сир паарыгар бииргэ үлэлээбиппит. Армияҕа барыа иннинэ байыаннай оскуолаҕа үөрэммитэ буолуохтаах. 1941 сыллаахха аргыстаһан бииргэ барбыппыт. Кини взвод хамандыыра байыаннай формалаах
этэ. Мин бу дьоннор аймахтара Нооно оҕолоро билигин бааллар ийэлэр Балбаара биографияларын мунньар эбит,мантан киһи үгүһү билиэ эбитэ буолуо. Оттон 2 Байаҕантайтан икки бииргэ төрөөбүттэр сэриигэ охтуулара эмиэ сэдэх. Бу дьоннор үтүө үгэстэрин, олохторун кэнники сырдатар киһи наада.
Заболоцкай Иван Петрович -Хоспох Уйбаан бу суптугур сэҥийэлээх, хоп курдук ыраастык, чочуонайдык туттар,олус аҕыйах саҥалаах, номоҕон уҥуоҕунан кыра киһи этэ. Танда сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Холкуоска хаста да сыл суоччуттабыта. Кэргэн ылбатаҕа. Куруук Үөһээ-Үрэххэ киирэр,тах
сар этэ. Билигин биһигини кытта армияҕа бииргэ барбыта. Маальтаҕа тиийэн куһаҕан усулуобуйаны тулуйбакка , кытанаах үлэни тулуйбакка, 1941 сыл күһүн өлбүтэ. Уҥуоҕун Турантаев Иван Иванович-Быдьыгырас уол тутуспута.
Колодезников Пантелеймон Егорович -Чээрэ уола Пана .Чээрэ Дьөгүөр диэн билигин Хаҥха бэтэрээ өттүгэр билиҥҥи курилка таһыгар туруору дьиэлээх оҕолоро суох, ыраастык туттан олорбут ыаллар бааллара. Бэйэлэрэ төрөппүт оҕолоро суоҕа,куораттан буолуо, биир нуучча аҥардаах уолу иитэ ылбыттара. Биһиги бииргэүөрэммиппит ,. өссө Хоһуой Уйбааҥҥа биир кыһын бииргэ олорбуппут. Атаҕынан сүр кытыгырас, уһун синньигэс сирэйдээх төрөл киһи буолбута. Нуучча алааһыгар ыаллыы олорон мөккүһэн баран, биирдэ да хаампакка, Тандаттан алааспытыгар диэри сүүрэрбит. Даллымыкы бааһынатыгар кини эмиэ паардаспыта. Бу сылдьан биир түүн Иит
иэххэ хотон маныыр Кубаххай оҕонньор : «ороспуонньук кэллэ»-диэн ыһыы-хаһыы айдаан буолбута. Биһи уолаттар кэҥиһи туораан, онно сырсыы буоллар, чугаһаан истэхпитинэ , оҕонньор « бу кэллилэр «-дии-дии саанан биһигини кыҥаата. Биһиги ыксаан сорохпут хотоҥҥо түһэн, сорохпут төттөрү ыстаммыттара. Онно Пана буулдьаҕа таптарымаары туору-маары сүүрэн эрэрин өйдүүбүн. Оччолорго Маҥхааһай, хотон сайыны быһа харабыллаах буолара. Биһиги иннибитинэ ханнык эрэ итирик киһини харабыл үүрбүт. Кини сааны буолбатах, сүгэ угун тута сылдьыбыта үһү. Пана кэлин олус холку, олус толуу кыраһыабай киһи буолбут этэ. Покровскайга милииссийэҕэ үлэлии сылдьан, армияҕа ыҥырыллан баран өлбүтэ дииллэрэ
Кондаков Николай Иванович хантан төрүттээҕин олох билбэтим. Кондакова Елизавета Ивановна диэн эдьиийэ Тоҥсоҕой Баһылайга кэргэн тахсыбыта. Ньукулай Пятилеткаҕа үксүн олорбута,сүрдээх актыыбынай сүрэхтээх киһи этэ. Биир бириэмэҕэ биригэдьиирдии сылдьыбыта. Аҥар хараҕынан хайдах эрэ кэҥэтэн үөһээ көрбүт хатыҥыр, кыра хара бараан дьүһүннээҕэ. Биһигиттэн хаалан, Дьоппуон сэриитигэр өлбүт буолуохтаах.
Колодезников Михаил Евсеевич- Чөрбөкө уола .Уһун синньигэс, уҥуохтаах, синньигэс сирэйдээх, саҥата-иҥэтэ суох киһини мин дэҥҥэ көрсөр этим.
Матвеев Николай Власьевич-Тоҥсоҕой уола Танда үрэҕэр Чөрүмүөй булгунньаҕа диэн сиргэ төрөөбүт. Уол биһигиттэн ойуччу балыс, сомоҕо сирэйдээх, кыра эттээх, көрүдьүөс тылы таптаан туттар оҕо этэ. Холкуоһугар сыарҕа эҥин оҥорон үлэиирэ. Ийэтэ өйүнэн ыалдьан бу оҕо оһох иннигэр оонньуу олордоҕуна биир бааҥка буораҕы уокка быраҕан, уолун түҥнэри тэппитэ үһү. Онон хата күлэ-күлэ туран кэллим диэн кэпсиирэ..
Кривошапкин Егор Прокопьевич - Чэчиҥэҕэ олохтоох Борокуоппай оҕонньор уола орто уҥуохтаах,
эттээх-сииннээх, эттээх-сииннээх, өрө көппөтөх Пятилетка холкуос биир тутаах үлэһитэ этэ. Мин хаһан да кинини кытта эн-мин дэһэн бииргэ сэһэргэспэтэх киһим.
Николаев Митрофан Николаевич Хаптаанньаҕа Саҕынньах Томторугар олорбуттара.
Оҕонньор бу соҕотох оҕото буолан, олус дэлэйдик иитиллибитэ. Түргэн тыллаах-өстөөх, маҥан, сомоҕо сирэйдээх, доруобай киһи этэ. Бу киһи ордук сүүрүк, сэлиик аттарынан дьарыктанарын өйдүүбүн. Үөрэҕи соччо ылбатах, дьаһал үлэҕэ да кыттыбатах буолуохтаах. Петров Роман Константинович ханна үөрэммитин билбэтим. Тыраҕатталаах холкуоска суотчуттуура маҥан дьүһүннээҕэ, хатыҥыр орто чараас сирэйдээҕэ, соччо-бачча тыла-өһө суох, сытыары сымнаҕас майгылааҕа. Ол да иһин буолуо, Дьөгүөрэптэр Атлааһаптар иирсээннэригэр кимиэхэ да кыттарын өйдөөбөппүн.
Софронов Петр Константинович-Тимир атах диэн олох дьадаҥы Халдьаайы күрүөҕэ олохтоох ыал орто уоллара этэ. Танда сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ, сытыы-хотуу уол этэ. 1942 сыллаахха аармыйаҕа тылланан барбыта.
Турантаев Пантелеймон Иванович- Былдьыгырас уола Күммүгэ олохтоох соччо-бачча үөрэҕэ суох ,киэҥ харахтаах, уҥохтаах киһитэ наар үгэ-хоһоон тыллааҕа, чопчу тугу үлэлээбитин өйдөөбөппүн. Биирдэ да Иитиэххэ үлэлии олордохпуна, саас ириэрии саҕана үөһэттэн сатыы киирбитэ. Киирээт да,: « Кырбаһааҥкын сатыы киирэн этэрбэһин былдьайа сытыйда»- диэбитин олус толоостук истибитим. Ити аата Сэбиэт Кырбаһааҥкыны-Балдьааҕы үөхтэ дии санаатым
Колодезников Петр Петрович -Чоппууска уола Бүөтүкэ,бу ыаллар Суотту үрэҕин илин
диэкинэн ааннаах туруору дьиэҕэ олорбуттара. Тастарыгар Субуйаан Дьөгүөр диэн Кырбаһааҥкын Сэбиэт быраата баара. Чоппууска Унаар кыыһа Татыйаананы кэргэн ылан, оттон бу кэпсиир уолум Бүөтүр уонна Дуоҕайаан Өлөөнө төрөөбүттэрэ. Бүөтүр соччо саҥата-иҥэтэ суох суптугур сэҥийэлээх, орто уҥуохтаах уол этэ. Биһигини кытта баран, тута Арҕаа фроҥҥа тиийэн өлбүт сурахтааҕа. Кэргэн ылбатаҕа. Мин бииргэ үлээбэтэх буолан, мантан ордугу билбэппин.
Колодезников Иван Николаевич -Төйүөрбэ уола Уйбаан ,бу дьон арааһа Мэндиэрэҕэ кыстыыр ,Туора Үрэххэ сайылыыр этилэр. Уйбаан уһун синньигэс сирэйдээх, орто уҥуохтаах, наһаа бытааннык туттар-хаптар, аҕыйах саҥалаах киһи этэ. Кини хаһан да сүүрэ-көтө сылдьарын өйдөөбөппүн. Биһигини кытта барсыбыта. Атаҕынан наһаа эрэйдэнэрэ, ревматизм ыарыылаах быһыылааҕа. 1941 сыл кыһын Арҕаа фроҥҥа илдьибиттэрэ
. Мин бу кылгас ахтыыбар сорох дьоннору суруйбатым.
Атласов Семен Кононович Бээрийэттэн төрүттээх , Неустроев Герасим Иннокентьевич Дьүлэй Лэгэнтэй уола, Неустроев Михаил Федорович-Дьэҥкир Мэхээлэ уола,Нууччин Семен Петрович -Чымыык ,Турантаев Иван Тимофеевич-Кыдама Уйбаан ,Турантаев Семен Николаевич -Тэрэнтиэйэбис Ньукулай ,Ньуута аҕата,Ховров Александр Николаевич -Ховров Михаил Александрович аҕата ,Колодезников Иван Гаврильевич-Яков Колодезников күтүөтэ,Аргунов Егор Семенович- Ньулуупап Сэмэнньэ уола,Аржаков Иван Степанович Бээрийэттэн төрүттээх .
Сэрииттэн төннөн кэлэн баран дойдуларыгар өлбүт дьоннор обелиска эҥин суруллубакка хаалыах курдуктар.Мин бу ахтыыбар эмиэ суруйбакка хааллым ,билиҥҥи ыччаттар үчүгэйдик билэргит быһыытынан ,бу кимнээхтэрий ?Николаев Иннокентий Кириллович-Чачарба уола ,Аргунов Семен Васильевич ,Неустроев Иннокентий Федорович ,Макеев Николай Власьевич,Саввин Алексей Петрович ...
Ахтан аастым Петр Иванович Аргунов