60-тан тахса сыл аалбыт санаам....

Мин аҕам Ховров  Александр  Дмитриевич, 1941сыл атырдьах ыйын саҥатыгар сэриигэ ыҥырыллыбыта. Үөрэҕэ суох буолан, аармыйаҕа барыаҕыттан биир да сурук кэлбэтэх. Мальтаҕа диэри бииргэ барбыт дьоно  Находкин Петр Романович,кырдьа5ас учуутал Петров Василий Кузьмич  этэллэринэн, үөрэҕэ суох уонна кыра үөрэхтээх дьону кылгас кэмҥэ үөрэтэн баран, фроҥҥа быһа ыыппыттар үһү. Онтон ыла аҕам өлбүтэ,тыыннааҕа биллибэккэ, сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕылла сылдьыбыта.

Аҕа дойду сэриитин дуораана ыраах Саха Сирэ Уус -Алдан оройуонун  2  Байаҕантай нэһилиэгин Хаптаанньа, Тандагы үрэҕин ортотугар сытар Булгунньахтаах алааһын тумнубатаҕа .Бастакы хомуурга от үлэтин үгэнин саҕана 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 12  күнүгэр Пятилетка  холкуос эдэр уонна сааһырбыт үлэни кыайар дьоно  Находкин Петр Романович  1917 сыллаах төрүөх, биригэдьиир  Ховров Александр Дмитриевич  1900 сыллааҕы хабыллан барбыттара. Кинилэр сиилэс уга сырыттахтарына  Сэбиэт сэкирэтээрэ  Кривошапкин  Иннокентий Петрович   бэбиэскэ аҕалан туттарбыта,оччолорго мин  Ховров Александр уола 1 эбэтэр  1,5 саастаах  оҕо эбиппин. Аҕам сэриигэ барарыгар миигин үөһэ быраҕын, өрө көтөҕөлөөбүтүгэр күлбүт үһүбүн. Сэриигэ барарыгар Курбуһаҕынан эргийэн  төрөөбүт Моххотугар сылдьан дьонун, бииргэ төрөөбүттэрин кытта быраһайдаһан, Бороҕонунан Суоттуга  тиийэр. Суоттуга Хоноҕорго түмсэн, барар  сиргэ борохуотунан  барбыттар үһү.  

Ийэм Ховрова Елена Алексеевна аҕабыттан биир да суругу туппатах. 2  Байаҕантай нэһилиэгэр, Хаптаанньа , Тандыгы үрэхтэриттэн төрүттээхтэр. Мин өйдүүрбүнэн, сэрии толоонуттан 10-тан  тахса эдэр уол убайдар ,аҕалар, таайдар тыыннаах эргиллибэтэхтэрэ. Холобур,  Атласовтар  диэн Туойдаах үрэҕэр олорбут бииргэ төрөөбүт уолаттар  Иван ,Роман ,Пантелеймон ,  үһүөн сэрии хонуутугар сураҕа суох сүппүттэрэ. Ийэлэрэ эмээхсин күн аайы утуйар  оронун хомуйан, туох астааҕын ууран кэтэһэрэ үһү .Өлбүттээхтэр хара сурук туппуттарын эт харахпынан көрбүтүм ,ол гынан баран, улахан дьон кэпсэтэллэрин истэн, ытыылларыттан, айманалларын көрөр этим. Биир саас ыанар ынахпытын көлүйэн, Үс Көлүйэттэн Булгунньахтаахха көһөн тиийбиппитин өйдүүбүн,миигин кыра мал  быыһыгар түспэт гына сытыаран илдьибиттэрэ. Сэрии сылларыгар онно биһиги Ийэбинээн, маачаха  эһэбит Находкин Роман  Порфириевичтаахха эҥэрдэһэн олорбуппут.

1943 сыллаахха сыллаахха ийэм сурдьа Петр Алексеевич Танасов  аармыйаҕа  ыҥырыллан барбыта. Сорохтор сэрииттэн бааһыран эргиллэн кэлбиттэрэ. Аргунов Иннокентий Иванович ,Находкин Петр Романович , Тарабукин Михаил Гаврильевич ,Аргунов Семен Васильевич  кэлээт да, онон-манан үрэхтэринэн, алаастарынан үлэлээн, салайан, күүс-көмө буолбуттара.

1944 сыллаахха сэрии бара турар кэмигэр Халыма үрэҕэр ,Куртуйах сүүрбүт диэн учаастакка  Аргунов  Петр Николаевич - Сиэспэ уола Бөскөйбөх сэриигэ бэбиэскэ тутан баран, Бороҕоҥҥо барбакка, түүн төттөрү отучча биэрэстэлээх сиргэ баран, дьонугар сатыы тиийэр, дьиэҕэ киирэн, умуллан эрэр көмүлүөк оһоҕун оттон ,сэриигэ баран иһэр өйүө мөһөөччүктээх бурдугун биэрэн баран, «манан алаадьылаан уонна дьиэттэн тахсыман»- диэн ааны таһыттан баттатан баран, сүүрбэччэ сүөһү кыстаан турар хотонугар тиийэн, кыбыыттан от аҕалан, хотон иһигэр симэн баран, уот анньан кэбиспит уонна Аллараа Халыма үрэҕэр ,кэбиилээх от үрдүгэр тахсан, саанан ытынан бэйэтигэр тиийиммит үһү.

Ол хотоҥҥо сүөһүлэрэ бары буруоҕа тумнастан өлбүттэр,ону ким эрэ үс көстөөх сиргэ Аллараа үрэххэ  ,Тиит-арыыттан Иитиэххэ баар сугулааҥҥа киирэн Сэбиэккэ тыллаабыт. Хамыһыйа  тахсан аахталаабыт, астатан баран аһыйбыт эти эһиилги сыл суотугар ыалларынан иэс түҥэппиттэр. Бу аһыйбыт эт дьону аччыктааһынтан быыһаабыта үһү.

Сэрииттэн кэлбит дьон байыннай таҥастаах этилэр да, түөстэригэр мэтээллээхтэрин көрбөтөҕүм.Тарабукин  Михаил  Гаврильевич  сэрииттэн биир атаҕа суох кэлбитэ., абаҕата оҕонньор  Тарабукин Михаил Алексеевич халыҥ мастан баттык оҥорон биэрбитэ. Атаҕын бааһын  Атласова Устинья  уонна абаҕата саҥа сүлүллүбүт куобах тириитин уокка кириэрдэн баран эмтииллэрин көрөр этим.

1946 сыллаахха Тиит-Арыыга киирээти кытта  ыһыахтыыр сир оҥорбуттар этэ,онно мин ийэбинээн Булгунньахтаах алаастан ыһыахтыы уонна сурдьа  Танасов Петр Алексеевич дьоппуон  сэриититтэн эргиллэн кэлбитин көрсө кэлбиппит.Онно санныгар эриллибит сиэрэй сэниэллээх ,саллаат мөһөөччүгэ сүгэһэрдээх, сулустаах пилоткалаах, түөһүгэр икки мэтээллээх ,саллаат хааман-сиимэн тыа саҕатыгар иһэрин көрбүппүт. Ийэм « дорообо» диэбитэ. Били саллаат дорообо диэбэтэҕэ. Хата : « Өлөөнө , суораттааххын дуо?- диэтэ. Ийэм : «тыый, ол мин билигин хантан суорат булан, биэрэбиний?»- диэн хардарбыт. Онуоха: « чэ оччо5о  билигин эдьиийбитигэр Захарова  Аанаҕа барыахха»- диэбитэ. Эдьиийбит умуһахтан миискэҕэ элбэх да элбэх сүөгэйдээх, суорат таһааран биэрбитэ. Таайым Бүөтүр икки хамыйах суораты баһан сиэн баран «хватит»-диэбитэ.. Ол суоракка наһаа ымсыырбытым да миэхэ сиэппэтэхтэрэ. Ыһыахтыыр сиргэ иппиттэрэ. Миигин тутан кууһаары гыммытыгар куттанан ийэбэр сөрүөстэ сылдьыбытым. Бу ыһыахха көрдөхпүнэ, түөстэригэр мэтээллээхтэр икки эрэ киһи баара. Таайым  Бүөтүр  уонна  Атласов  Ньукулай  Никифорович -Чучук уола. Киэһэ хойут Булгунньахтаахха тиийбиппит . Сэрииттэн кэлбит саллаат мөһөөччүгүн, ийэтэ Хобороос эмээхсин хостоон көрдө. Ийэтигэр  хараҥа өҥнөөх  ырбаахы таҥаһа. Ону өлбүтүгэр ырбаахы тигэн кэтэрдэн ыыппыттара ,эдьиийигэр Өлөөнөҕө ол аата- мин ийэбэр кылабачыгас көҕүрүмтүйэн көстөр дьоппуонускай ырбаахы таҥаһа аҕалбыт. Онтон миэхэ дьоппуон бэстилиэтин быатын, тимир сыабын биэрбитэ. Ону билигээҥҥэ диэри күлүүс быата оҥорон, оҕолорум илдьэ сылдьаллар.

Сэрии кэмигэр солооһуҥҥа бурдук үүннэрэллэр этэ,курааннаан үчүгэйдик үүммэт этэ. Кыра бурдук үүммүтүн Саҕынньах томторо диэн сиргэ Ородьумаанап оҕонньор өтөҕүн аттыгар көлөнөн үлэлиир бадьайаҕа сиэмэ  таттаран, көлөһүн күнүнэн көрөн үллэрэр этилэр. Ол уһуннук барбат этэ.Арай биирдэ миигиттэн улахан  Софронов Боруонньа -Боохой  диэн уол илдьэ баран, Кулуһа диэн алааска  баар бааһынаҕа хасааһын хаһан булаары уонна тохтубут сиэмэ итигистээри   тиийбиппит ,ол  сылдьан аттаах Кривошапкин Роман Прокопьевич  суотчут  иһэрин көрөн, куттанан куоппуппутун өйдүүбүн. Дьахталлары кытта үөрэ ото, кииһилэ хомуйарбыт. Ону хатаран баран, суоракка, хааһыга, бутугаска куталлар этэ.Отоннообуппун өйдөөбөппүн,эбэм туулаан аһатар этэ

    Аҕа дойду сэриитэ бүппүтүн кэннэ аҕабыттан туох да биллэр биллэрии ,өлбүтүн-тыыннаҕын да туһунан сурах кэлбэтэҕэ. Биһиги аттыбытыгар  Халдьаайы күрүө диэн сиргэ  Софронов Василий Васильевич-  Көмүс кэргэнэ Натайалыын уон биир оҕолорунаан олорбуттара. Тайбааһын  сайылыгар  Матвеев Петр Петрович - Тайбааһын кэргэнэ Ааналыын уон оҕолорунаан олорбуттара. Мин кинилэргэ наһаа ымсыырар этим. Аҕаа-аҕаа дии-дии аҕаларын тула көтө сырыттахтарына , соҕотох буоламмын, санаам саньыаран  халта хаамарым, аҕам сэрииттэн хаһан кэлэрин кэтэһэрим.

1951  сыллаахха  бүтэһигэр Тарабукин  Михаил Михайлович -Ачыас  аармыйаттан Үс Көлүйэҕэ кэлбитигэр ийэм миигин дьонтон дьалты сиэтэн илдьэн баран : « бу оҕо киһи сэрииттэн кэллэ,онон биһиги аҕабыт  өлбүтэ чахчы, аны кэлбэт»- диэбитэ ытаабыта. Оччолорго мин уон саастаах этим.

1953-54 сыллардаахха аҕам биигэ төрөөбүт балта  Ховрова Евдокия Дмитриевна , оччотооҕу оройуоннааҕы  военкоматка  секретарынан  үлэлии олорон, военкомнар  көмөлөрүнэн ыйытыы оҥорбут этэ. Онуоха «рядовой Ховров Александр Дмитриевич  1942 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Тульскай уобаласка Бабынино  диэн дэриэбинэни босхолооһуҥҥа ыарахханык бааһыран, полевой госпитальга өлбүт, братскай могилаҕа көмүллүбүт» диэн биллэрии кэлбитэ. Кэнники дьонтон сураһан билбиппит. Итинник ис хоһоонноох биллэрии 1942  сыллаахха 2 Байаҕантай Сэбиэтигэр кэлбитин оччотооҕу  нэһилиэк салалтата :»дьонноро олус айманыахтара» диэн биллэрии кумааҕытын дьыала быыһыгар уган, кистээн кээспиттэрин, устунан умнан, сүтэн хаалбыт. 

1967  сыллаахха Новосибирскайдааҕы  тыа хаһаайыстыбатын институгар үөрэнэ  сылдьан Москваҕа бара сылдьыбытым. Ол сылдьан Подольскай куоракка  баар байыаннай архыыптан кыргыһыы хонуутугар өлбүтүн туһунан дьиҥнээх биллэриини куопуйатын ылбытым. Бу биллэриигэ олоҕуран Тульскай уобалас  военнай  комиссариятыгар ыйытыы оҥорбуппутугар «1975 сыл кулун тутарга уобалас военкома подполковник  Ополонец ,Белевскай  оройуон байыаннай комиссара, полковник Игнатьев ыыппыт эппиэттэригэр,1942  сыл тохсунньу ыйга Белевскэй оройуон Богдановскай сельскэй Сэбиэтин  Бабынино  дэриэбинэтин учаастагар хабыр киирсиилээх  кыргыһыы буолан ааспытын туһунан суруйбуттара. Тульскай уобалас военкомата , полковник  Ополонец  фронт  тулатынааҕы учаастагар 1941 сыл сэтинньи 7 күнүнээҕи парадка кыттыбыт элбэх байыаннай чаастар сэриилэспиттэрин  туһунан ахтар. Ол парад армия уонна норуот санаатын өрө көтөҕөргө улахан оруолу оонньообутун, сүҥкэн политическай  суолтаны ылбытын туһунан ,Аҕа дойду Улуу  сэриитин историята кыһыл көмүс буукубанан суруллубута. Кыһыл болуоссакка парадтаабыт чаастартан  сорохторо тута инники кирбиигэ ааспыттара. Оччолорго Москва ииннинээҕи фронт инники кирбиигэ адьас аҕыйах километр эбит. 1941 сыллаахха күһүнүгэр, Москва чугаһынааҕы кыргыыһыы ыар күннэригэр Сибииртэн тиийбит полкалар өстөөххө суоһуруулаах охсуулары оҥорбуттара. Ол састаабыгар бастакы ыҥырыыны туппут Саха Сирин буойуннара бааллара. 93 Забайкальскай  дивизия геройдуу  киирсэн  Ярославскай шоссенан дьулурхатык тоҕо анньан  испит утарылаһааччыны тохтоппута. Дивизия састаабыгар 500-кэ саха  баара.Тыһыынчаттан тахса Саха Сирин буойуннара 49 -с аармыйаны кытта бииргэ Кашира куорат диэки баран испит,өстөөх танковай колоннатын уонна сэриилэрин тохтоппут эрэ буолбакка, ону тэҥэ кыргыһыы хаамыларын бэйэтин туһатыгар уларыта тутан, инники диэки хас да километры  сыҕарыйбыт генерал П.А.Белов 2  кавалерийскай корпуһун кэккэтин хаҥаппыттара, бөҕөргөппүттэрэ.  

 Ыраах Саха Сириттэн тиийэн кыргыһыы хонуутугар  охтубут буойуннары кэриэстээн, кинилэр хорсун быһыыларыгар сүгүрүйэн ,Кашира куораттааҕы бырааттыы көмүүгэ « Воинам Якутянам павших за оборону  Москвы  от  трудящихся Каширы» диэн суруктаан, анал өйдөбүнньүк бэлиэ туруорулубута. Саха сирин буойуннара  Можайскай  хайысханан Москва оборонатыгар  Истринскэй  водохранилище оройуонугар  хорсун -хоодуот быһыыны көрдөрбүттэрэ ,геройдуу охсуспуттара. Ити Москва куораты көмүскэһиҥҥэ  кыттыбыт 1500 саха саллаатын  ортотугар мин аҕам Улуу Москваны көмүскээһиҥҥэ кыттыбытынан биһиги киэн туттабыт. Богдановскайдааҕы Сельскэй  Сэбиэт 1955 сыллааҕы от ыйын 6 күнүнээҕи  46-с  нүөмэрдээх быһаарыытынан Стречнево  уонна  Бабынино  дэриэбинэлэргэ кыргыһыы толоонугар геройдуу  өлбүт  111  буойун көмүс уҥуохтарын , Стречнево  дэриэбинэҕэ братскай могилаҕа көмпүттэр,онно мин аҕам 36 киһинэн аата суруллан турар .

Кэлин үлэһит   буолан бараммын Аҕам сэрии хонуутугар өлбүтүн туоһулуур хара сурук кэлбитин ,оччотооҕу сэбиэт дьаһалтата ийэбин  харыстаан туттарбатахтарын кистээбиттэрин туһунан дьонтон истибитим. Ол биллэриигэ олоҕуран, сэрии хонуутугар өлбүт буойун оҕолоругар  диэн пособие анаммытын ылбыппыт.

Улуу Кыайыы 65 сылын уруйданан- айхалланан ааста. «Ол аайы биһи кырдьаҕастар ол  сыллары бу баардыы  көрөр-истэр курдукпут уонна билигин өҥ-тот кэмҥэ ,ол кэмнээҕи эрэй- муҥ өйдөнөрө, сыаналанара  кэллэ»- дии саныыбын. Улуу Кыайыы  60 сылын көрсө сэрии тулаайахтарыгар аналлаах уураах тахсыбыта ,онно  аҕалара уонна ийэлэрэ 1941-45 сылга өлбүт дьон сэрии тулаайахтара буоллаллар диэн ыйыллыбыта. Оттон аҕалара сэрии толоонугар  геройдуу  охтубуттары,букатын даҕаны сыанабылга ааҕыллыбатахара. Аҕалара өлбүтүн кэннэ ийэлэрэ эмиэ өлүөхтээх эбит,эбэтэр төгүрүк тулаайах буолуохтаах эбит. Сэрии тулаайаҕа аатын ылыахтаах кырдьаҕастар кылгас үйэлэригэр  биирдэ кэлэн ааһар үбүлүөйэ туох даҕаны эт-хаан кыттыгаһа суох курдук буоларбыт,биһиэхэ ыараххан уонна атаҕастабыллаах дии саныыбын. Мин билэрбинэн, былыр даҕаны, билигин даҕаны аҕата суох дьиэ-кэргэннэри  тулаайахтарынан ааҕаллар. Бу сыыһа сокуон содула эдэр кэнчээри ыччаттарга улахан охсуулаах буолуох чинчилээх. Ыччаттары патриотическай тыыҥҥа иитиигэ  ханан да кыайан эппиэттээбэт,төттөрүтүн, Аҕа дойду  сэриитин туһунан Улуу Кыайыы  туһунан ыччат иҥэн-тоҥон кыайан билбэт буолла. Онон сыыһа тахсыбыт уурааҕы саҥалыы көрүөххэ, алҕаһы көннөрүөххэ наада. Оччоҕо биһиги аҕабытын, эһэбитин төһө эрэ киэн туттуох, харыс үрдүөх, үөрүөх-көтүөх этибит. Дьигинэн 1906,1936,1941 сылларга төрөөбүттэр эмиэ ,1935 сыллаахтар курдук өйөбүлү ыларбыт буоллар, төһөлөөх үөрүү буолуо этэй? Маннык сыанабыл өрөгөйдөөх үөрүү биһиэхэ  кэллэр ханнык !

Түмүктээн эттэххэ, сэрии толоонугар  өлбүт буойуннар оҕолорун сэрии тулаайахтарын кытта тэҥҥэ турар туһунан балаһыанньаны Ил Түмэҥҥэ көрүллэн, олоххо киирэрин күүтэбин. Сэриигэ баран өлбүт буойуннар оҕолоругар, огдооболоругар Кыайыы күнэ, Санаарҕабыл күнүгэр тэннээх дии саныыбын. Дьон бары үөрэ-көтөр,онтон биһиги ытыыбыт...

2015 сыллаахха  Улуу Кыайыы 70 сылыгар  улахан уолум  Александр уолунаан Михаиллыын аҕам, эһэбит, хос эһэбит көмүллэ сытар сирин көрөн, төрөөбүт өтөҕүттэн ийэ буору илдьэн куппуттара уонна онтон буор аҕалан ийэм уҥуоҕар  куппуттара.

    Ховров Михаил Александрович- "Үлэ ветерана","Байаҕантай нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо","Тиит-Арыы  нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.  

 «Олоҕун төрөөбүт дойдутугар анаабыта» кинигэттэн ,Танда ,2020 сыл

.